در نماز است . بنابراين ، اگر در هنگام خواندن نماز شكّ كنيم كه آيا بين اجزاى نماز ترتيب و يا موالات رعايت شده است يا نه ، قاعده‌ى تجاوز نمىتواند اين نماز را تصحيح كند ؛ هرچند اگر همين شكّ بعد از اتمام نماز صورت گيرد ، قاعده‌ى فراغ جارى شده و نماز راتصحيح مىكند . دليل اين كه قاعده‌ى تجاوز در اجزاى غير مستقل جريان ندارد ، تعبير « خرج منه ودخل في غيره » است كه ظهور روشن در اجزاى مستقلّ عمل دارد . 2 - جزء اخير مركّب : از ديگر اجزايى كه قاعده‌ى تجاوز در آن جريان ندارد ، جزء اخير مركّب ، مثل سلام نماز است . بنابراين ، اگر كسى در اصل سلام نمازش شكّ كند ، چون به دنبال كارى ديگر نرفته است ، تعبير « خرج منه ودخل في غيره » بر آن صدق نمىكند . ديدگاه مرحوم امام خمينى رحمه الله در استفاده قاعده تجاوز از روايات مطلب بعد ، بررسى نظر مرحوم امام در مورد استفاده قاعده تجاوز از روايات و اين كه تجاوز اعمّ مطلق از فراغ است . بيان شد امام خمينى قدس سره روايت صحيحه‌ى زراره « 1 » را بر قاعده تجاوز حمل نموده ، و در نهايت تصريح نموده‌اند : ملاك ، تجاوز از محلّ است و فراغ از عمل ، دخالتى ندارد . « 2 » به نظر ما ، ديدگاه امام خمينى رحمه الله از روايات ، قابل استفاده نيست . اوّلين و عمده‌ترين روايتى كه ايشان به آن تمسّك نموده‌اند ، موثقّه‌ى اسماعيل بن جابر است : « اسماعيل بن جابر ، قال : قال أبو جعفر عليه السلام : إن شكّ في الركوع بعد ما سجد فليمض ، وإن شكّ في السجود بعد ما قام فليمض ، كلّ شيء شكّ فيه ممّا قد جاوزه ودخل في غيره فليمض عليه » « 3 » .

--> ( 1 ) . محمّد بن حسن حرّ عاملى ، وسائل الشيعة ، ج 1 ، باب 42 از ابواب الوضوء ، ص 469 ، ح 1 . ( 2 ) . ر . ك : الإستصحاب ، ص 315 . ( 3 ) . محمّد بن حسن حرّ عاملى ، وسائل الشيعة ، ج 6 ، باب 13 از ابواب الركوع ، ص 318 ، ح 4 .